Fonction de classe C k C^k C k
Définition. Soit f : [ a , b ] → R f : [a, b] \to \mathbb{R} f : [ a , b ] → R . On dit que f f f est de classe C 1 C^1 C 1 si et seulement si f f f est dérivable et f ′ : [ a , b ] → R f' : [a, b] \to \mathbb{R} f ′ : [ a , b ] → R est continue. On dit que f f f est de classe C 2 C^2 C 2 si f ′ f' f ′ est de classe C 1 C^1 C 1 . En général, on dit que f f f est de classe C k C^k C k si f ′ f' f ′ est de classe C k − 1 C^{k-1} C k − 1 , c'est-à-dire que f f f est k k k fois dérivable et que sa dérivée k k k -ième f ( k ) f^{(k)} f ( k ) est continue.
Soit f : [ a , b ] → R f : [a, b] \to \mathbb{R} f : [ a , b ] → R une fonction de classe C n + 1 C^{n+1} C n + 1 . Pour tous x , x 0 ∈ [ a , b ] x, x_0 \in [a, b] x , x 0 ∈ [ a , b ] , on a :
f ( x ) = f ( x 0 ) + f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + ⋯ + f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ⋯ + f ( n ) ( x 0 ) n ! ( x − x 0 ) n + ∫ x 0 x ( x − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t ) d t f(x) = f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0) + \dots + \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \dots + \frac{f^{(n)}(x_0)}{n!}(x - x_0)^n + \int_{x_0}^{x} \frac{(x - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(t)\,dt f ( x ) = f ( x 0 ) + f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + ⋯ + k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ⋯ + n ! f ( n ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) n + ∫ x 0 x n ! ( x − t ) n f ( n + 1 ) ( t ) d t
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ∫ x 0 x ( x − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t ) d t f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \int_{x_0}^{x} \frac{(x - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(t)\,dt f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ∫ x 0 x n ! ( x − t ) n f ( n + 1 ) ( t ) d t
En particulier, si x 0 = 0 x_0 = 0 x 0 = 0 , on a : f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k + ∫ 0 x ( x − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t ) d t f(x) = \displaystyle\sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(0)}{k!} x^k + \int_0^x \frac{(x - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(t)\,dt f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k + ∫ 0 x n ! ( x − t ) n f ( n + 1 ) ( t ) d t .
Preuve (par récurrence).
Pour n = 0 n = 0 n = 0 : f ( x ) = f ( x 0 ) + ∫ x 0 x f ′ ( t ) d t f(x) = f(x_0) + \displaystyle\int_{x_0}^{x} f'(t)\,dt f ( x ) = f ( x 0 ) + ∫ x 0 x f ′ ( t ) d t (pour n = 0 n = 0 n = 0 , c'est le théorème fondamental de l'analyse). On suppose que la formule de Taylor est vraie pour f ∈ C n f \in C^n f ∈ C n , c'est-à-dire
f ( x ) = f ( x 0 ) + f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ⋯ + f ( n − 1 ) ( x 0 ) ( n − 1 ) ! ( x − x 0 ) n − 1 + ∫ x 0 x ( x − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! f ( n ) ( t ) d t f(x) = f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0) + \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \dots + \frac{f^{(n-1)}(x_0)}{(n-1)!}(x - x_0)^{n-1} + \int_{x_0}^{x} \frac{(x - t)^{n-1}}{(n-1)!} f^{(n)}(t)\,dt f ( x ) = f ( x 0 ) + f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ⋯ + ( n − 1 )! f ( n − 1 ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) n − 1 + ∫ x 0 x ( n − 1 )! ( x − t ) n − 1 f ( n ) ( t ) d t
Si f ∈ C n + 1 f \in C^{n+1} f ∈ C n + 1 , alors g = f ′ ∈ C n g = f' \in C^n g = f ′ ∈ C n ; on applique l'hypothèse de récurrence à g g g :
g ( y ) = g ( x 0 ) + g ′ ( x 0 ) ( y − x 0 ) + ⋯ + g ( k ) ( x 0 ) k ! ( y − x 0 ) k + ⋯ + g ( n − 1 ) ( x 0 ) ( n − 1 ) ! ( y − x 0 ) n − 1 + ∫ x 0 y ( y − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! g ( n ) ( t ) d t g(y) = g(x_0) + g'(x_0)(y - x_0) + \dots + \frac{g^{(k)}(x_0)}{k!}(y - x_0)^k + \dots + \frac{g^{(n-1)}(x_0)}{(n-1)!}(y - x_0)^{n-1} + \int_{x_0}^{y} \frac{(y - t)^{n-1}}{(n-1)!} g^{(n)}(t)\,dt g ( y ) = g ( x 0 ) + g ′ ( x 0 ) ( y − x 0 ) + ⋯ + k ! g ( k ) ( x 0 ) ( y − x 0 ) k + ⋯ + ( n − 1 )! g ( n − 1 ) ( x 0 ) ( y − x 0 ) n − 1 + ∫ x 0 y ( n − 1 )! ( y − t ) n − 1 g ( n ) ( t ) d t
On intègre entre x 0 x_0 x 0 et x x x :
∫ x 0 x g ( y ) d y = ∫ x 0 x g ( x 0 ) d y + ∫ x 0 x g ′ ( x 0 ) ( y − x 0 ) d y + ⋯ + ∫ x 0 x g ( k ) ( x 0 ) k ! ( y − x 0 ) k d y + ⋯ + ∫ x 0 x g ( n − 1 ) ( x 0 ) ( n − 1 ) ! ( y − x 0 ) n − 1 d y + ∫ x 0 x ( ∫ x 0 y ( y − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! g ( n ) ( t ) d t ) d y \int_{x_0}^{x} g(y)\,dy = \int_{x_0}^{x} g(x_0)\,dy + \int_{x_0}^{x} g'(x_0)(y - x_0)\,dy + \dots + \int_{x_0}^{x} \frac{g^{(k)}(x_0)}{k!}(y - x_0)^k\,dy + \dots + \int_{x_0}^{x} \frac{g^{(n-1)}(x_0)}{(n-1)!}(y - x_0)^{n-1}\,dy + \int_{x_0}^{x} \left(\int_{x_0}^{y} \frac{(y - t)^{n-1}}{(n-1)!} g^{(n)}(t)\,dt\right) dy ∫ x 0 x g ( y ) d y = ∫ x 0 x g ( x 0 ) d y + ∫ x 0 x g ′ ( x 0 ) ( y − x 0 ) d y + ⋯ + ∫ x 0 x k ! g ( k ) ( x 0 ) ( y − x 0 ) k d y + ⋯ + ∫ x 0 x ( n − 1 )! g ( n − 1 ) ( x 0 ) ( y − x 0 ) n − 1 d y + ∫ x 0 x ( ∫ x 0 y ( n − 1 )! ( y − t ) n − 1 g ( n ) ( t ) d t ) d y
Comme g = f ′ g = f' g = f ′ , f f f est une primitive de g g g :
∫ x 0 x g ( y ) d y = f ( x ) − f ( x 0 ) = g ( x 0 ) ( x − x 0 ) + g ′ ( x 0 ) [ ( y − x 0 ) 2 2 ] x 0 x + ⋯ + g ( k ) ( x 0 ) k ! [ ( y − x 0 ) k + 1 k + 1 ] x 0 x + ⋯ + g ( n − 1 ) ( x 0 ) ( n − 1 ) ! [ ( y − x 0 ) n n ] x 0 x + ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( y − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! g ( n ) ( t ) d t d y \int_{x_0}^{x} g(y)\,dy = f(x) - f(x_0) = g(x_0)(x - x_0) + g'(x_0)\left[\frac{(y - x_0)^2}{2}\right]_{x_0}^{x} + \dots + \frac{g^{(k)}(x_0)}{k!}\left[\frac{(y - x_0)^{k+1}}{k+1}\right]_{x_0}^{x} + \dots + \frac{g^{(n-1)}(x_0)}{(n-1)!}\left[\frac{(y - x_0)^n}{n}\right]_{x_0}^{x} + \int_{x_0}^{x} \int_{x_0}^{y} \frac{(y - t)^{n-1}}{(n-1)!} g^{(n)}(t)\,dt\,dy ∫ x 0 x g ( y ) d y = f ( x ) − f ( x 0 ) = g ( x 0 ) ( x − x 0 ) + g ′ ( x 0 ) [ 2 ( y − x 0 ) 2 ] x 0 x + ⋯ + k ! g ( k ) ( x 0 ) [ k + 1 ( y − x 0 ) k + 1 ] x 0 x + ⋯ + ( n − 1 )! g ( n − 1 ) ( x 0 ) [ n ( y − x 0 ) n ] x 0 x + ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( n − 1 )! ( y − t ) n − 1 g ( n ) ( t ) d t d y
Comme g = f ′ g = f' g = f ′ , alors g ( k ) = f ( k + 1 ) g^{(k)} = f^{(k+1)} g ( k ) = f ( k + 1 ) :
f ( x ) − f ( x 0 ) = f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + f ′ ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) 2 2 + ⋯ + f ( k + 1 ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + 1 k + 1 + ⋯ + f ( n ) ( x 0 ) ( n − 1 ) ! ( x − x 0 ) n n + ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( y − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! f ( n + 1 ) ( t ) d t d y = f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + f ′ ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) 2 2 ! + ⋯ + f ( k + 1 ) ( x 0 ) ( k + 1 ) ! ( x − x 0 ) k + 1 + ⋯ + f ( n ) ( x 0 ) n ! ( x − x 0 ) n + ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( y − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! f ( n + 1 ) ( t ) d t d y \begin{aligned}
f(x) - f(x_0) &= f'(x_0)(x - x_0) + f''(x_0)\frac{(x - x_0)^2}{2} + \dots + \frac{f^{(k+1)}(x_0)}{k!}\frac{(x - x_0)^{k+1}}{k+1} + \dots + \frac{f^{(n)}(x_0)}{(n-1)!}\frac{(x - x_0)^n}{n} + \int_{x_0}^{x} \int_{x_0}^{y} \frac{(y - t)^{n-1}}{(n-1)!} f^{(n+1)}(t)\,dt\,dy \\
&= f'(x_0)(x - x_0) + f''(x_0)\frac{(x - x_0)^2}{2!} + \dots + \frac{f^{(k+1)}(x_0)}{(k+1)!}(x - x_0)^{k+1} + \dots + \frac{f^{(n)}(x_0)}{n!}(x - x_0)^n + \int_{x_0}^{x} \int_{x_0}^{y} \frac{(y - t)^{n-1}}{(n-1)!} f^{(n+1)}(t)\,dt\,dy
\end{aligned} f ( x ) − f ( x 0 ) = f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + f ′′ ( x 0 ) 2 ( x − x 0 ) 2 + ⋯ + k ! f ( k + 1 ) ( x 0 ) k + 1 ( x − x 0 ) k + 1 + ⋯ + ( n − 1 )! f ( n ) ( x 0 ) n ( x − x 0 ) n + ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( n − 1 )! ( y − t ) n − 1 f ( n + 1 ) ( t ) d t d y = f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + f ′′ ( x 0 ) 2 ! ( x − x 0 ) 2 + ⋯ + ( k + 1 )! f ( k + 1 ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + 1 + ⋯ + n ! f ( n ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) n + ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( n − 1 )! ( y − t ) n − 1 f ( n + 1 ) ( t ) d t d y
On intègre ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( y − t ) n − 1 ( n − 1 ) ! f ( n + 1 ) ( t ) d t d y = ∫ x 0 x ( x − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t ) d t \displaystyle\int_{x_0}^{x} \int_{x_0}^{y} \frac{(y - t)^{n-1}}{(n-1)!} f^{(n+1)}(t)\,dt\,dy = \int_{x_0}^{x} \frac{(x - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(t)\,dt ∫ x 0 x ∫ x 0 y ( n − 1 )! ( y − t ) n − 1 f ( n + 1 ) ( t ) d t d y = ∫ x 0 x n ! ( x − t ) n f ( n + 1 ) ( t ) d t (voir TD).
Corollaire. Soit f : [ a , b ] → C f : [a, b] \to \mathbb{C} f : [ a , b ] → C une fonction de classe C n + 1 C^{n+1} C n + 1 . Alors ∀ x , x 0 ∈ [ a , b ] \forall x, x_0 \in [a, b] ∀ x , x 0 ∈ [ a , b ] , on a :
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ∫ 0 1 ( 1 − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( ( 1 − t ) x 0 + t x ) d t ( x − x 0 ) n + 1 f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \int_0^1 \frac{(1 - t)^n}{n!} f^{(n+1)}((1 - t)x_0 + tx)\,dt\,(x - x_0)^{n+1} f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ∫ 0 1 n ! ( 1 − t ) n f ( n + 1 ) (( 1 − t ) x 0 + t x ) d t ( x − x 0 ) n + 1
Preuve. On sait que f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ∫ x 0 x ( x − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t ) d t f(x) = \displaystyle\sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \int_{x_0}^{x} \frac{(x - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(t)\,dt f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ∫ x 0 x n ! ( x − t ) n f ( n + 1 ) ( t ) d t . Pour simplifier, on suppose que x 0 = 0 x_0 = 0 x 0 = 0 . Dans ∫ 0 x ( x − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t ) d t \displaystyle\int_0^x \frac{(x - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(t)\,dt ∫ 0 x n ! ( x − t ) n f ( n + 1 ) ( t ) d t , on pose t = y x t = yx t = y x (x x x est fixé) :
∫ 0 1 ( x − y x ) n n ! f ( n + 1 ) ( y x ) x d y = ∫ 0 1 ( 1 − y ) n n ! f ( n + 1 ) ( y x ) d y x n + 1 = ∫ 0 1 ( 1 − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t x ) d t x n + 1 \int_0^1 \frac{(x - yx)^n}{n!} f^{(n+1)}(yx)\,x\,dy = \int_0^1 \frac{(1 - y)^n}{n!} f^{(n+1)}(yx)\,dy\,x^{n+1} = \int_0^1 \frac{(1 - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(tx)\,dt\,x^{n+1} ∫ 0 1 n ! ( x − y x ) n f ( n + 1 ) ( y x ) x d y = ∫ 0 1 n ! ( 1 − y ) n f ( n + 1 ) ( y x ) d y x n + 1 = ∫ 0 1 n ! ( 1 − t ) n f ( n + 1 ) ( t x ) d t x n + 1
Corollaire. Soit f : [ a , b ] → C f : [a, b] \to \mathbb{C} f : [ a , b ] → C une fonction de classe C n + 1 C^{n+1} C n + 1 . Alors ∀ x , x 0 ∈ [ a , b ] \forall x, x_0 \in [a, b] ∀ x , x 0 ∈ [ a , b ] , on a :
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k + ∫ 0 1 ( 1 − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( t x ) d t x n + 1 f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(0)}{k!} x^k + \int_0^1 \frac{(1 - t)^n}{n!} f^{(n+1)}(tx)\,dt\,x^{n+1} f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k + ∫ 0 1 n ! ( 1 − t ) n f ( n + 1 ) ( t x ) d t x n + 1
Théorème III.1. Soit f : [ a , b ] → C f : [a, b] \to \mathbb{C} f : [ a , b ] → C une fonction de classe C n + 1 C^{n+1} C n + 1 . Soit M n = sup ∣ f ( n + 1 ) ( t ) ∣ M_n = \sup|f^{(n+1)}(t)| M n = sup ∣ f ( n + 1 ) ( t ) ∣ . On a, ∀ x 0 , x ∈ [ a , b ] \forall x_0, x \in [a, b] ∀ x 0 , x ∈ [ a , b ] :
∣ f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k ∣ ≤ M n ∣ x − x 0 ∣ n + 1 ( n + 1 ) ! \left|f(x) - \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k\right| \leq M_n \frac{|x - x_0|^{n+1}}{(n+1)!} f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k ≤ M n ( n + 1 )! ∣ x − x 0 ∣ n + 1
Preuve. On sait que :
f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k = ∫ 0 1 ( 1 − t ) n n ! f ( n + 1 ) ( ( 1 − t ) x 0 + t x ) d t ( x − x 0 ) n + 1 f(x) - \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k = \int_0^1 \frac{(1 - t)^n}{n!} f^{(n+1)}((1 - t)x_0 + tx)\,dt\,(x - x_0)^{n+1} f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k = ∫ 0 1 n ! ( 1 − t ) n f ( n + 1 ) (( 1 − t ) x 0 + t x ) d t ( x − x 0 ) n + 1
∣ f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k ∣ ≤ sup ∣ f ( n + 1 ) ( t ) ∣ ∫ 0 1 ( 1 − t ) n n ! d t ∣ x − x 0 ∣ n + 1 = M n ∣ x 0 − x ∣ n + 1 [ − ( 1 − t ) n + 1 ( n + 1 ) ! ] 0 1 = M n ∣ x − x 0 ∣ n + 1 ( n + 1 ) ! \left|f(x) - \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k\right| \leq \sup|f^{(n+1)}(t)| \int_0^1 \frac{(1 - t)^n}{n!}\,dt\,|x - x_0|^{n+1} = M_n |x_0 - x|^{n+1}\left[-\frac{(1 - t)^{n+1}}{(n+1)!}\right]_0^1 = M_n \frac{|x - x_0|^{n+1}}{(n+1)!} f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k ≤ sup ∣ f ( n + 1 ) ( t ) ∣ ∫ 0 1 n ! ( 1 − t ) n d t ∣ x − x 0 ∣ n + 1 = M n ∣ x 0 − x ∣ n + 1 [ − ( n + 1 )! ( 1 − t ) n + 1 ] 0 1 = M n ( n + 1 )! ∣ x − x 0 ∣ n + 1
Si f : [ a , b ] → R f : [a, b] \to \mathbb{R} f : [ a , b ] → R est une fonction de classe C n + 1 C^{n+1} C n + 1 , alors ∀ x 0 , x ∈ [ a , b ] \forall x_0, x \in [a, b] ∀ x 0 , x ∈ [ a , b ] , il existe c c c entre x x x et x 0 x_0 x 0 tel que :
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ( x − x 0 ) n + 1 ( n + 1 ) ! f ( n + 1 ) ( c ) f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \frac{(x - x_0)^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}(c) f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ( n + 1 )! ( x − x 0 ) n + 1 f ( n + 1 ) ( c )
Remarque. Pour n = 0 n = 0 n = 0 , on obtient f ( x ) = f ( x 0 ) + ( x − x 0 ) f ′ ( c ) f(x) = f(x_0) + (x - x_0) f'(c) f ( x ) = f ( x 0 ) + ( x − x 0 ) f ′ ( c ) . C'est donc la généralisation du théorème des accroissements finis.
Remarque. On rappelle que le théorème des accroissements finis n'est pas valable pour une fonction f f f à valeurs dans C \mathbb{C} C . En effet :
f : [ a , 2 π ] → C , t → e i t = cos ( t ) + i sin ( t ) f ′ ( t ) = − sin ( t ) + i cos ( t ) = i ( cos ( t ) + i sin ( t ) ) = i e i t ∣ f ′ ( t ) ∣ = 1 ⇒ f ′ ( t ) ≠ 0 , ∀ t ∈ [ 0 , 2 π ] \begin{aligned}
&f : [a, 2\pi] \to \mathbb{C}, t \to e^{it} = \cos(t) + i\sin(t) \\
&f'(t) = -\sin(t) + i\cos(t) = i(\cos(t) + i\sin(t)) = ie^{it} \\
&|f'(t)| = 1 \Rightarrow f'(t) \neq 0, \forall t \in [0, 2\pi]
\end{aligned} f : [ a , 2 π ] → C , t → e i t = cos ( t ) + i sin ( t ) f ′ ( t ) = − sin ( t ) + i cos ( t ) = i ( cos ( t ) + i sin ( t )) = i e i t ∣ f ′ ( t ) ∣ = 1 ⇒ f ′ ( t ) = 0 , ∀ t ∈ [ 0 , 2 π ]
Donc le théorème des accroissements finis ne s'applique pas à f f f .
Preuve. On définit ϕ ( t ) = f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k − ( x − t ) n + 1 ( n + 1 ) ! A \phi(t) = f(x) - \displaystyle\sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(t)}{k!}(x - t)^k - \frac{(x - t)^{n+1}}{(n+1)!} A ϕ ( t ) = f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k − ( n + 1 )! ( x − t ) n + 1 A ; ici x x x est fixé, t t t est la variable et A A A une constante.
Les f ( k ) f^{(k)} f ( k ) pour k k k de 0 0 0 à n n n sont dérivables (car f ∈ C n + 1 f \in C^{n+1} f ∈ C n + 1 ) et t → ( x − t ) k t \to (x - t)^k t → ( x − t ) k est dérivable, donc t → ϕ ( t ) t \to \phi(t) t → ϕ ( t ) est dérivable. ϕ ( x ) = 0 \phi(x) = 0 ϕ ( x ) = 0 . On fixe la constante A A A telle que ϕ ( x 0 ) = 0 \phi(x_0) = 0 ϕ ( x 0 ) = 0 .
D'après le théorème de Rolle , il existe c c c entre x 0 x_0 x 0 et x x x tel que ϕ ′ ( c ) = 0 \phi'(c) = 0 ϕ ′ ( c ) = 0 .
ϕ ′ ( t ) = − ∑ k = 0 n f ( k + 1 ) ( t ) k ! ( x − t ) k + ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! k ( x − t ) k − 1 + ( n + 1 ) ( x − t ) n ( n + 1 ) ! A = − ∑ k = 0 n f ( k + 1 ) ( t ) k ! ( x − t ) k + ∑ k = 1 n f ( k ) ( t ) ( k − 1 ) ! ( x − t ) k − 1 + ( x − t ) n n ! A \begin{aligned}
\phi'(t) &= -\sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k+1)}(t)}{k!}(x - t)^k + \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(t)}{k!} k (x - t)^{k-1} + (n+1)\frac{(x - t)^n}{(n+1)!} A \\
&= -\sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k+1)}(t)}{k!}(x - t)^k + \sum_{k=1}^{n} \frac{f^{(k)}(t)}{(k-1)!}(x - t)^{k-1} + \frac{(x - t)^n}{n!} A
\end{aligned} ϕ ′ ( t ) = − k = 0 ∑ n k ! f ( k + 1 ) ( t ) ( x − t ) k + k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) k ( x − t ) k − 1 + ( n + 1 ) ( n + 1 )! ( x − t ) n A = − k = 0 ∑ n k ! f ( k + 1 ) ( t ) ( x − t ) k + k = 1 ∑ n ( k − 1 )! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k − 1 + n ! ( x − t ) n A
On pose p = k + 1 p = k + 1 p = k + 1 dans la première somme :
ϕ ′ ( t ) = − ∑ p = 1 n + 1 f ( p ) ( t ) ( p − 1 ) ! ( x − t ) p − 1 + ∑ p = 1 n f ( p ) ( t ) ( p − 1 ) ! ( x − t ) p − 1 + ( x − t ) n n ! A = − f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n n ! + ( x − t ) n n ! A \begin{aligned}
\phi'(t) &= -\sum_{p=1}^{n+1} \frac{f^{(p)}(t)}{(p-1)!}(x - t)^{p-1} + \sum_{p=1}^{n} \frac{f^{(p)}(t)}{(p-1)!}(x - t)^{p-1} + \frac{(x - t)^n}{n!} A \\
&= -f^{(n+1)}(t)\frac{(x - t)^n}{n!} + \frac{(x - t)^n}{n!} A
\end{aligned} ϕ ′ ( t ) = − p = 1 ∑ n + 1 ( p − 1 )! f ( p ) ( t ) ( x − t ) p − 1 + p = 1 ∑ n ( p − 1 )! f ( p ) ( t ) ( x − t ) p − 1 + n ! ( x − t ) n A = − f ( n + 1 ) ( t ) n ! ( x − t ) n + n ! ( x − t ) n A
ϕ ′ ( c ) = 0 ⇔ − f ( n + 1 ) ( c ) ( x − c ) n n ! + ( x − c ) n n ! A = 0 ⇔ A = f ( n + 1 ) ( c ) \phi'(c) = 0 \Leftrightarrow -f^{(n+1)}(c)\frac{(x - c)^n}{n!} + \frac{(x - c)^n}{n!} A = 0 \Leftrightarrow A = f^{(n+1)}(c) ϕ ′ ( c ) = 0 ⇔ − f ( n + 1 ) ( c ) n ! ( x − c ) n + n ! ( x − c ) n A = 0 ⇔ A = f ( n + 1 ) ( c )
ϕ ( t ) = f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k − ( x − t ) n + 1 ( n + 1 ) ! f ( n + 1 ) ( c ) \phi(t) = f(x) - \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(t)}{k!}(x - t)^k - \frac{(x - t)^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}(c) ϕ ( t ) = f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k − ( n + 1 )! ( x − t ) n + 1 f ( n + 1 ) ( c )
Comme ϕ ( x 0 ) = 0 \phi(x_0) = 0 ϕ ( x 0 ) = 0 :
f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k − ( x − x 0 ) n + 1 ( n + 1 ) ! f ( n + 1 ) ( c ) = 0 ⇔ ∃ c entre x 0 et x tel que f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ( x − x 0 ) n + 1 ( n + 1 ) ! f ( n + 1 ) ( c ) \begin{aligned}
&f(x) - \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k - \frac{(x - x_0)^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}(c) = 0 \\
\Leftrightarrow\ &\exists c \text{ entre } x_0 \text{ et } x \text{ tel que } f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \frac{(x - x_0)^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}(c)
\end{aligned} ⇔ f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k − ( n + 1 )! ( x − x 0 ) n + 1 f ( n + 1 ) ( c ) = 0 ∃ c entre x 0 et x tel que f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ( n + 1 )! ( x − x 0 ) n + 1 f ( n + 1 ) ( c )
Remarque. c c c est un point entre x 0 x_0 x 0 et x x x ⇔ ∃ t ∈ [ 0 , 1 ] \Leftrightarrow \exists t \in [0, 1] ⇔ ∃ t ∈ [ 0 , 1 ] , c = ( 1 − t ) x 0 + t x c = (1 - t)x_0 + tx c = ( 1 − t ) x 0 + t x .
Corollaire. Soit f : [ a , b ] → R f : [a, b] \to \mathbb{R} f : [ a , b ] → R une fonction de classe C n + 1 C^{n+1} C n + 1 . Alors pour tous x 0 , x ∈ [ a , b ] x_0, x \in [a, b] x 0 , x ∈ [ a , b ] , ∃ t ∈ [ 0 , 1 ] \exists t \in [0, 1] ∃ t ∈ [ 0 , 1 ] tel que :
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ( x − x 0 ) n + 1 ( n + 1 ) ! f ( n + 1 ) ( ( 1 − t ) x 0 + t x ) f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + \frac{(x - x_0)^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}((1 - t)x_0 + tx) f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ( n + 1 )! ( x − x 0 ) n + 1 f ( n + 1 ) (( 1 − t ) x 0 + t x )
En particulier, si x 0 = 0 ∈ [ a , b ] x_0 = 0 \in [a, b] x 0 = 0 ∈ [ a , b ] , on a :
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k + x n + 1 ( n + 1 ) ! f ( n + 1 ) ( t x ) f(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(0)}{k!} x^k + \frac{x^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}(tx) f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k + ( n + 1 )! x n + 1 f ( n + 1 ) ( t x )
Soit f : [ a , b ] → C f : [a, b] \to \mathbb{C} f : [ a , b ] → C une fonction n n n fois dérivable sur [ a , b ] [a, b] [ a , b ] . Soit x 0 ∈ [ a , b ] x_0 \in [a, b] x 0 ∈ [ a , b ] ; on suppose que f ( n ) f^{(n)} f ( n ) est dérivable au point x 0 x_0 x 0 . Alors on a :
f ( x ) = ∑ k = 0 n + 1 f ( k ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + o ( ( x − x 0 ) n + 1 ) f(x) = \sum_{k=0}^{n+1} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + o\left((x - x_0)^{n+1}\right) f ( x ) = k = 0 ∑ n + 1 k ! f ( k ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + o ( ( x − x 0 ) n + 1 )
Preuve (par récurrence). Initialisation : n = 0 n = 0 n = 0 , l'hypothèse dit que f f f est dérivable en x 0 x_0 x 0 . On pose ϵ ( x ) = f ( x ) − f ( x 0 ) x − x 0 − f ′ ( x 0 ) \epsilon(x) = \dfrac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} - f'(x_0) ϵ ( x ) = x − x 0 f ( x ) − f ( x 0 ) − f ′ ( x 0 ) pour x ≠ x 0 x \neq x_0 x = x 0 , et ϵ ( x 0 ) = 0 \epsilon(x_0) = 0 ϵ ( x 0 ) = 0 .
f ( x ) = f ( x 0 ) + f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + ( x − x 0 ) ϵ ( x ) , lim x → x 0 ϵ ( x ) = lim x → x 0 [ f ( x ) − f ( x 0 ) x − x 0 − f ′ ( x 0 ) ] = 0 f(x) = f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0) + (x - x_0)\epsilon(x), \quad \lim_{x \to x_0} \epsilon(x) = \lim_{x \to x_0} \left[\frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} - f'(x_0)\right] = 0 f ( x ) = f ( x 0 ) + f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + ( x − x 0 ) ϵ ( x ) , x → x 0 lim ϵ ( x ) = x → x 0 lim [ x − x 0 f ( x ) − f ( x 0 ) − f ′ ( x 0 ) ] = 0
On suppose que la formule de Taylor est vraie jusqu'à ( n − 1 ) (n - 1) ( n − 1 ) . On applique la formule de Taylor à g = f ′ g = f' g = f ′ :
f ′ ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k + 1 ) ( x 0 ) k ! ( x − x 0 ) k + ( x − x 0 ) n ϵ ( x ) avec lim x → x 0 ϵ ( x ) = 0 ⇔ f ′ ( t ) = ∑ k = 0 n f ( k + 1 ) ( x 0 ) k ! ( t − x 0 ) k + ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) avec lim t → x 0 ϵ ( t ) = 0 ⇒ ∫ x 0 x f ′ ( t ) d t = ∑ k = 0 n f ( k + 1 ) ( x 0 ) k ! ∫ x 0 x ( t − x 0 ) k d t + ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t \begin{aligned}
&f'(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k+1)}(x_0)}{k!}(x - x_0)^k + (x - x_0)^n \epsilon(x) \quad \text{avec} \quad \lim_{x \to x_0} \epsilon(x) = 0 \\
\Leftrightarrow\ &f'(t) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k+1)}(x_0)}{k!}(t - x_0)^k + (t - x_0)^n \epsilon(t) \quad \text{avec} \quad \lim_{t \to x_0} \epsilon(t) = 0 \\
\Rightarrow\ &\int_{x_0}^{x} f'(t)\,dt = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k+1)}(x_0)}{k!} \int_{x_0}^{x} (t - x_0)^k\,dt + \int_{x_0}^{x} (t - x_0)^n \epsilon(t)\,dt
\end{aligned} ⇔ ⇒ f ′ ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k + 1 ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + ( x − x 0 ) n ϵ ( x ) avec x → x 0 lim ϵ ( x ) = 0 f ′ ( t ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k + 1 ) ( x 0 ) ( t − x 0 ) k + ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) avec t → x 0 lim ϵ ( t ) = 0 ∫ x 0 x f ′ ( t ) d t = k = 0 ∑ n k ! f ( k + 1 ) ( x 0 ) ∫ x 0 x ( t − x 0 ) k d t + ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t
f ( x ) − f ( x 0 ) = ∑ k = 0 n f ( k + 1 ) ( x 0 ) ( k + 1 ) ! ( x − x 0 ) k + 1 + ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t = f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + f ′ ′ ( x 0 ) 2 ! ( x − x 0 ) 2 + ⋯ + f ( n + 1 ) ( x 0 ) ( n + 1 ) ! ( x − x 0 ) n + 1 + ( x − x 0 ) n + 1 ⋅ 1 ( x − x 0 ) n + 1 ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t \begin{aligned}
f(x) - f(x_0) &= \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k+1)}(x_0)}{(k+1)!}(x - x_0)^{k+1} + \int_{x_0}^{x} (t - x_0)^n \epsilon(t)\,dt \\
&= f'(x_0)(x - x_0) + \frac{f''(x_0)}{2!}(x - x_0)^2 + \dots + \frac{f^{(n+1)}(x_0)}{(n+1)!}(x - x_0)^{n+1} + (x - x_0)^{n+1} \cdot \frac{1}{(x - x_0)^{n+1}} \int_{x_0}^{x} (t - x_0)^n \epsilon(t)\,dt
\end{aligned} f ( x ) − f ( x 0 ) = k = 0 ∑ n ( k + 1 )! f ( k + 1 ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) k + 1 + ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t = f ′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) + 2 ! f ′′ ( x 0 ) ( x − x 0 ) 2 + ⋯ + ( n + 1 )! f ( n + 1 ) ( x 0 ) ( x − x 0 ) n + 1 + ( x − x 0 ) n + 1 ⋅ ( x − x 0 ) n + 1 1 ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t
On pose ϵ ~ ( x ) = 1 ( x − x 0 ) n + 1 ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t \tilde{\epsilon}(x) = \dfrac{1}{(x - x_0)^{n+1}} \displaystyle\int_{x_0}^{x} (t - x_0)^n \epsilon(t)\,dt ϵ ~ ( x ) = ( x − x 0 ) n + 1 1 ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t .
Il reste donc à prouver que lim x → x 0 ϵ ~ ( x ) = 0 \displaystyle\lim_{x \to x_0} \tilde{\epsilon}(x) = 0 x → x 0 lim ϵ ~ ( x ) = 0 . On sait que lim t → x 0 ϵ ( t ) = 0 ⇔ ∀ h > 0 , ∃ η > 0 , ∣ t − x 0 ∣ < η ⇒ ∣ ϵ ( t ) ∣ < h \displaystyle\lim_{t \to x_0} \epsilon(t) = 0 \Leftrightarrow \forall h > 0, \exists \eta > 0, |t - x_0| < \eta \Rightarrow |\epsilon(t)| < h t → x 0 lim ϵ ( t ) = 0 ⇔ ∀ h > 0 , ∃ η > 0 , ∣ t − x 0 ∣ < η ⇒ ∣ ϵ ( t ) ∣ < h .
∣ ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t ∣ ≤ h ∣ ∫ x 0 x ∣ t − x 0 ∣ n d t ∣ , ∀ ∣ x − x 0 ∣ < η , ≤ h ∣ x − x 0 ∣ n + 1 n + 1 ⇒ ∣ 1 ( x − x 0 ) n + 1 ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t ∣ = ∣ ϵ ~ ( x ) ∣ ≤ h n + 1 ∣ x − x 0 ∣ n + 1 ∣ x − x 0 ∣ n + 1 = h n + 1 \begin{aligned}
&\left|\int_{x_0}^{x} (t - x_0)^n \epsilon(t)\,dt\right| \leq h \left|\int_{x_0}^{x} |t - x_0|^n\,dt\right|, \quad \forall |x - x_0| < \eta, \quad \leq h \frac{|x - x_0|^{n+1}}{n+1} \\
\Rightarrow\ &\left|\frac{1}{(x - x_0)^{n+1}} \int_{x_0}^{x} (t - x_0)^n \epsilon(t)\,dt\right| = |\tilde{\epsilon}(x)| \leq \frac{h}{n+1} \frac{|x - x_0|^{n+1}}{|x - x_0|^{n+1}} = \frac{h}{n+1}
\end{aligned} ⇒ ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t ≤ h ∫ x 0 x ∣ t − x 0 ∣ n d t , ∀∣ x − x 0 ∣ < η , ≤ h n + 1 ∣ x − x 0 ∣ n + 1 ( x − x 0 ) n + 1 1 ∫ x 0 x ( t − x 0 ) n ϵ ( t ) d t = ∣ ϵ ~ ( x ) ∣ ≤ n + 1 h ∣ x − x 0 ∣ n + 1 ∣ x − x 0 ∣ n + 1 = n + 1 h
Conclusion : ∀ h > 0 , ∃ η > 0 , ∣ x − x 0 ∣ < η ⇒ ∣ ϵ ~ ( x ) ∣ ≤ h n + 1 ⇔ lim x → x 0 ϵ ~ ( x ) = 0 \forall h > 0, \exists \eta > 0, |x - x_0| < \eta \Rightarrow |\tilde{\epsilon}(x)| \leq \dfrac{h}{n+1} \Leftrightarrow \displaystyle\lim_{x \to x_0} \tilde{\epsilon}(x) = 0 ∀ h > 0 , ∃ η > 0 , ∣ x − x 0 ∣ < η ⇒ ∣ ϵ ~ ( x ) ∣ ≤ n + 1 h ⇔ x → x 0 lim ϵ ~ ( x ) = 0 .
On applique la formule de Taylor à f ( x ) = ln ( 1 + x ) f(x) = \ln(1 + x) f ( x ) = ln ( 1 + x ) :
f ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + f ′ ′ ( 0 ) x 2 2 + ∫ 0 1 ( 1 − t ) 2 2 ! f ( 3 ) ( t x ) d t x 3 = x − x 2 2 + ∫ 0 1 ( 1 − t ) 2 2 2 ( 1 + t x ) 3 d t x 3 ≥ x − x 2 2 f(x) = f(0) + f'(0)x + f''(0)\frac{x^2}{2} + \int_0^1 \frac{(1 - t)^2}{2!} f^{(3)}(tx)\,dt\,x^3 = x - \frac{x^2}{2} + \int_0^1 \frac{(1 - t)^2}{2} \frac{2}{(1 + tx)^3}\,dt\,x^3 \geq x - \frac{x^2}{2} f ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + f ′′ ( 0 ) 2 x 2 + ∫ 0 1 2 ! ( 1 − t ) 2 f ( 3 ) ( t x ) d t x 3 = x − 2 x 2 + ∫ 0 1 2 ( 1 − t ) 2 ( 1 + t x ) 3 2 d t x 3 ≥ x − 2 x 2
car ∫ 0 1 ( 1 − t ) 2 2 2 ( 1 + t x ) 3 d t x 3 > 0 \displaystyle\int_0^1 \frac{(1 - t)^2}{2} \frac{2}{(1 + tx)^3}\,dt\,x^3 > 0 ∫ 0 1 2 ( 1 − t ) 2 ( 1 + t x ) 3 2 d t x 3 > 0 . Et
f ( x ) ≤ x − x 2 2 + ∫ 0 1 ( 1 − t ) 2 d t x 3 car 1 ( 1 + t x ) 3 ≤ 1 , ∀ t > 0 , x > 0 f(x) \leq x - \frac{x^2}{2} + \int_0^1 (1 - t)^2\,dt\,x^3 \quad \text{car} \quad \frac{1}{(1 + tx)^3} \leq 1, \forall t > 0, x > 0 f ( x ) ≤ x − 2 x 2 + ∫ 0 1 ( 1 − t ) 2 d t x 3 car ( 1 + t x ) 3 1 ≤ 1 , ∀ t > 0 , x > 0